Deeleconomie duldt geen kritiek

Het nieuwe kapitalisme – De libertarische nerd heeft genoeg aan zichzelf
 
Bron: de Volkskrant
22 november 2014
 
Uber, Airbnb, het zijn de vaandeldragers van de nieuwe economie. Ze presenteren zich als open en democratisch, maar hebben maling aan alles.
Illustratie Gees Voorhees

Illustratie Gees Voorhees

Uber brengt mensen dichter bij elkaar. Zo stond het op de website. We staan in de hal van het hoofdkantoor van de taxibemiddelaar in Market Street, de straat die het centrum van San Francisco in tweeën deelt. Een fietskoerier die een pakketje met juridische papieren wil afleveren, wordt bij de receptie tegengehouden door een veiligheidsman in zwarte kleren. ‘Ik moet ze persoonlijk afleveren’, sputtert de koerier. ‘Niemand hoeft hier persoonlijk wat af te leveren’, zegt de veiligheidsman. Ook een chauffeur van het taxibedrijf wordt weggestuurd. Hij krijgt een kaartje mee met daarop het webadres.

Wij hadden een afspraak gemaakt met Travis Kalanick, de oprichter en baas van Uber. Eigenlijk in Nederland al. Toen die niet doorging, beloofde de woordvoerder een nieuwe gelegenheid. ‘Laten we snel iets regelen.’ In San Francisco, was het idee. En daar zijn we dan.

Maar alleen een man die bloemen komt brengen mag door naar de liften. Complimenten zijn wel welkom.

San Francisco is de plek waar Silicon Valley doodloopt, op de punt van het schiereiland tussen de oceaan en de baai. Overal mannen met baarden en vrouwen op racefietsen: hier zijn veel bedrijven van de laatste internetrevolutie terechtgekomen. Twitter zit in dezelfde straat als Uber, Airbnb zit een paar blokken zuidelijker. Ze zitten in oude kantoorgebouwen of oude pakhuizen – ze zijn niet zo groot dat ze hele campussen nodig hebben, zoals Google, Facebook en Apple, in de Valley zelf. Als je de uithangborden ziet, zou je denken dat het banken zijn, of sjieke autodealers. Maar dat zijn het niet. Dit zijn de vaandeldragers van de nieuwe economie.

San Francisco is de plek waar Silicon Valley doodloopt, op de punt van het schiereiland tussen de oceaan en de baai. Overal mannen met baarden en vrouwen op racefietsen: hier zijn veel bedrijven van de laatste internetrevolutie terechtgekomen. Twitter zit in dezelfde straat als Uber, Airbnb zit een paar blokken zuidelijker. Ze zitten in oude kantoorgebouwen of oude pakhuizen – ze zijn niet zo groot dat ze hele campussen nodig hebben, zoals Google, Facebook en Apple, in de Valley zelf. Als je de uithangborden ziet, zou je denken dat het banken zijn, of sjieke autodealers. Maar dat zijn het niet. Dit zijn de vaandeldragers van de nieuwe economie.

Uber (hier spreken ze het uit als Oeber) en Airbnb zijn de spectaculairste voorbeelden van het nieuwe verdienmodel: het gebruik van overtollige capaciteit bij andere mensen. Een vrije stoel in andermans auto, wat vrije kamers in andermans huis, een paar uur van andermans tijd. Direct van de ene naar de andere consument, decentraal, democratisch en dynamisch. Als elke consument ook producent wordt, zijn we nooit meer afhankelijk van starre bedrijven, maar alleen nog van elkaar. Reputaties komen in plaats van regulering. En voor de rest doet de markt zijn werk wel.

Leuk bedacht hoor, zo schreven we de afgelopen maanden. De markt werkt. De bedrijven – die van elke transactie 10 tot 20 procent pakken – zijn intussen miljarden waard. Maar de markt leidt ook tot slechtbetaalde taxichauffeurs, tot illegale hotels, tot onverzekerde amateurs. Daar schreven we ook over, en daar wilden we het graag over hebben, met Airbnb en Uber.

Maar kritiek, daar hebben deze bedrijven het niet zo op, bleek deze week weer eens. Op een dinertje in New York ontvouwde een directielid van Uber een plan om een paar onderzoekers in te huren die zouden gaan spitten naar privé-informatie over journalisten die negatief over het bedrijf berichten. Die informatie zouden ze kunnen halen uit de app waarmee Uber-taxi’s worden besteld. De daarin vastgelegde ritten kunnen met speciale interne software door Uber-medewerkers worden ingezien, verklapte een ex-medewerker. De ‘God-view’, heet die alwetende meekijkmogelijkheid.

Maar kritiek, daar hebben deze bedrijven het niet zo op, bleek deze week weer eens. Op een dinertje in New York ontvouwde een directielid van Uber een plan om een paar onderzoekers in te huren die zouden gaan spitten naar privé-informatie over journalisten die negatief over het bedrijf berichten. Die informatie zouden ze kunnen halen uit de app waarmee Uber-taxi’s worden besteld. De daarin vastgelegde ritten kunnen met speciale interne software door Uber-medewerkers worden ingezien, verklapte een ex-medewerker. De ‘God-view’, heet die alwetende meekijkmogelijkheid.

De onthulling leidde tot een storm van verontwaardiging. Travis Kalanick putte zich uit in excuses. Dit had niet mogen gebeuren. Hij erkende donderdag aan een publiek van bankiers in Las Vegas dat ‘de snelle groei van het bedrijf verantwoordelijk is voor een serie fouten die ons in een pr-crisis hebben gebracht’. Maar niemand werd ontslagen.

En zijn het wel fouten?

Het bedrijf laat zich voortdurend van een harde kant zien. Het kaapt chauffeurs en financiers weg bij concurrenten. Als Kalanick wordt voorgelegd dat ook escorts Uber-auto’s gebruiken, antwoordt hij trots: ‘Yeah, dat noemen we ‘Boober’ (‘tietenbezorger’).’ Het bedrijf ontkent dat een Uber-chauffeur een Uber-chauffeur is wanneer hij een meisje heeft doodgereden. Je zou kunnen zeggen: het bedrijf heeft maling aan alles.

In Silicon Valley, in de kantoortjes van de durfkapitalisten op Sand Hill Road, neemt iedereen voortdurend het woord ‘disruptive’ in de mond. Een internetonderneming moet verstorend zijn, anders wordt het niks. En ‘scalable’: als het goed is, kan de hele wereld worden veroverd. Maar zodra dat gebeurt, zodra regels worden gebroken en de wereld op zijn kop wordt gezet, dan zijn deze nieuwe bedrijven slechts een ‘platform’. Dan is zo’n Uber of Airbnb, heel bescheiden, niet meer dan een neutrale technologie die alleen maar mensen met elkaar verbindt. Zoals een wapenleverancier trots zijn wapens aanprijst om hun dodelijke effecten, maar zich nooit verantwoordelijk voelt wanneer die wapens daadwerkelijk voor een moord worden gebruikt. Dan is technologie ineens neutraal.

In Silicon Valley, in de kantoortjes van de durfkapitalisten op Sand Hill Road, neemt iedereen voortdurend het woord ‘disruptive’ in de mond. Een internetonderneming moet verstorend zijn, anders wordt het niks. En ‘scalable’: als het goed is, kan de hele wereld worden veroverd. Maar zodra dat gebeurt, zodra regels worden gebroken en de wereld op zijn kop wordt gezet, dan zijn deze nieuwe bedrijven slechts een ‘platform’. Dan is zo’n Uber of Airbnb, heel bescheiden, niet meer dan een neutrale technologie die alleen maar mensen met elkaar verbindt. Zoals een wapenleverancier trots zijn wapens aanprijst om hun dodelijke effecten, maar zich nooit verantwoordelijk voelt wanneer die wapens daadwerkelijk voor een moord worden gebruikt. Dan is technologie ineens neutraal.

Maling aan alles: het is een houding die diep zit ingebakken in de cultuur van Silicon Valley. De liefde voor technologie, de hoge IQ’s, het Californische optimisme, de Amerikaanse afkeer van regulering, de menselijke zucht naar rijkdom: het is de ideale mix voor een eigenwijsheid die je nergens ter wereld aantreft. In de jaren zeventig begon hier de digitale revolutie met linkse idealen, nu gedijt er de libertarische nerd. Een type dat aan zichzelf genoeg heeft.

Oprichter Travis Kalanick (38) van Uber is zo’n type, oprichter Brian Chesky (33) van Airbnb is (in mindere mate) zo’n type. ‘Er zijn geen wetten voor micro-entrepreneurs’, zei Chesky afgelopen jaar. En Kalanick, onlangs in Vanity Fair: ‘We zijn legaal, volkomen legaal! Maar de overheid zegt dat we moeten sluiten. Dan kunnen we gehoorzamen of daartegen vechten.’ Hij koos voor het laatste.

Libertarisme

Grote inspiratiebron van Kalanick is Ayn Rand, de filosofische grondlegger van het libertarisme. Geef sterke mannen de vrije hand, beperk de rol van de overheid en het komt vanzelf goed. Centraal bankier Alan Greenspan was ook een groot fan van Rand en leidde daarmee de economische crisis van 2008 in. In een hoorzitting voor het Congres in 2008 bekende hij dat hij zich vergist had. Eigenbelang was geen bruikbaar moreel kompas gebleken.

Die les is over grote delen van Silicon Valley heen gewaaid. Enkele van de belangrijkste ideologische leidsmannen geloven nu hartgrondig in de beginselen van Rand. Neem Peter Diamandis van de Singularity University, die deze week in Nederland was en daar het heil van de singulariteit predikte: een grote sprong in kunstmatige intelligentie, waardoor de grote problemen van de wereld zullen worden opgelost. Het De La Mar theater in Amsterdam zat stampvol met de technologische voorhoede van Nederland en omstreken.

Die les is over grote delen van Silicon Valley heen gewaaid. Enkele van de belangrijkste ideologische leidsmannen geloven nu hartgrondig in de beginselen van Rand. Neem Peter Diamandis van de Singularity University, die deze week in Nederland was en daar het heil van de singulariteit predikte: een grote sprong in kunstmatige intelligentie, waardoor de grote problemen van de wereld zullen worden opgelost. Het De La Mar theater in Amsterdam zat stampvol met de technologische voorhoede van Nederland en omstreken.

‘Ik ben een libertarische kapitalist’, zegt Diamandis, tevens bedenker van de XPrize-wedstrijden om technologie verder te helpen. ‘Ik geloof in disrupties. Dat Uber tegen barrières zou oplopen, is logisch: wetten en regels zijn de laatste ademstoten ven gevestigde belangen. En dat ze dan tegenwind krijgen, hoort er ook bij. Wat ik van de ophef vind? Niemand dwingt je een Uber-taxi te nemen. Maar hun taxi’s zijn goedkoper, sneller, schoner. Je zou gek zijn om ze niet te nemen. De consument zal uiteindelijk beslissen.’

Ook Peter Thiel, rijk geworden met PayPal en een van de invloedrijkste investeerders van Silicon Valley (onder meer in Airbnb), is overtuigd libertariër. We komen hem tegen op het sjieke Techonomy-congres in Half Moon Bay, in het Ritz-Carlton aan de Stille Oceaan; zijn boek Zero to One zit in de tassen voor de deelnemers. Centrale boodschap aan ondernemers en investeerders: steek alleen geld en energie in ideeën die zo goed zijn dat je er een monopolie mee kunt creëren.

‘Concurrentie is uiteindelijk slecht voor bedrijven en voor de maatschappij’, zegt Thiel. ‘Monopolies helpen de wereld echt vooruit. Omdat je alleen dan geld overhoudt om je mensen goed te betalen en je producten verder te ontwikkelen. Antitrustwetgeving en regulering zijn contraproductief.’

Thiel vindt Uber inmiddels wel ‘ethically challenged’, maar denkt dat Airbnb het volgende 100 miljard dollar-bedrijf wordt. Hij is daar heel nuchter over. ‘Niet vanwege de deeleconomie. Dat is maar een buzzword. Het is gewoon omdat ze een nieuwe vastgoedmarkt hebben gevonden. En er geen ander bedrijf is dat ook kan wat zij kunnen.’

Is de veelgeprezen deeleconomie maar een schaamlap voor het nieuwe kapitalisme? We melden ons bij Airbnb. Een beetje tegen beter weten in, want na een interviewverzoek hadden we al een antwoord gekregen. ‘We hebben de artikelen in de Volkskrant gezien. Gezien het misleidende onderzoek en de algemene negatieve teneur, kunnen wij je geen interview aanbieden met de oprichters.’

Oude rails voeren een pakhuis van begin vorige eeuw binnen. In de betonnen hal hangt een groot kunstwerk: ‘Share’, staat er bij een veelkleurig blokkentafereel. Een klasje middelbare scholieren laat zich ervoor fotograferen. Airbnb is cool, zeggen ze. Zij mogen naar binnen.

‘Wij creëren een wereld met open deuren’, schreef Airbnb-baas Brian Chesky vorig jaar in een stukje met de titel ‘Wie we zijn, en waar we voor staan’. Maar dit is kennelijk de oude wereld: de deur blijft dicht. Aan werknemers die naar buiten komen voor de lunch bij de Mexicaan of de whiskeybar even verderop vragen we hoe het is, om te werken in de deeleconomie. ‘Dat moet je aan onze pr vragen’, zeggen ze. De portier bij de balie kan geen pr-mensen vinden. ‘De pr-personen doen alleen pr op afspraak.’

Terug bij Uber. Uber zei eerder wel een interview te willen, maar een afspraak met oprichter Travis Kalanick in Amsterdam ging toen niet door. ‘Travis blijft langer in Parijs, dus […] we moeten de afspraak afzeggen’, mailde een woordvoerder. Die dingen gebeuren. Later mailde de woordvoerder dat Kalanick wel met De Telegraaf had gesproken. Die dingen gebeuren.

We zouden het in ‘in de nabije toekomst’ nog een keer proberen – dit keer in San Francisco. Nu we er zijn, zien we werknemers in T-shirts en korte broeken die schichtig hun kantoor weer in schieten. Ze praten niet, ze mompelen. Hoe het is om daar te werken? Geen commentaar. Voor vragen moeten we boven zijn. Alleen mogen we niet naar boven. Op herhaalde mails aan Uber kwam geen reactie meer.

We zouden het in ‘in de nabije toekomst’ nog een keer proberen – dit keer in San Francisco. Nu we er zijn, zien we werknemers in T-shirts en korte broeken die schichtig hun kantoor weer in schieten. Ze praten niet, ze mompelen. Hoe het is om daar te werken? Geen commentaar. Voor vragen moeten we boven zijn. Alleen mogen we niet naar boven. Op herhaalde mails aan Uber kwam geen reactie meer.

Het is een van de paradoxen van de deeleconomie. Die werkt alleen bij volkomen transparantie, als iedereen voortdurend iedereen beoordeelt. Dan weet je bij wie je instapt, is het idee, en weet je wie er bij jou instapt. Je reputatie is van levensbelang. Alleen de bedrijven zelf kunnen zich aan hun eigen wetten onttrekken, vinden ze. Zij leggen nergens verantwoording af.

Later hoorden we de werkelijke reden van de dichte deur. Het commentaar in deze krant, liet een Uber-directeur in Amsterdam zich op een borrel tegen de hoofdredacteur ontvallen, was te negatief. Uber brengt niet alle mensen dichterbij.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.